Śrī Hayagrīva Stotram

श्रीमान् वेङ्कटनाथार्यः कवितार्किककेसरी ।
वेदान्ताचार्यवर्यो मे सन्निधत्तां सदा हृदि ॥

śrīmān veṅkaṭanāthāryaḥ kavi-tārkika-kesarī
vedāntācārya-varyo me sannidhattāṃ sadā hṛdi

ज्ञानानन्दमयं देवं
निर्मलस्फटिकाकृतिम् ।
आधारं सर्वविद्यानां
हयग्रीवम् उपास्महे ॥ १ ॥

jñānānanda-mayaṃ devaṃ
nirmala-sphaṭikākṛtim
ādhāraṃ sarva-vidyānāṃ
hayagrīvam upāsmahe 1

स्वतः सिद्धं शुद्धस्फटिकमणि भूभृत्प्रतिभटं
सुधासध्रीचीभिः द्युतिभिर् अवदातत्रिभुवनम् ।
अनन्तैस् त्रय्यन्तैर् अनुविहितहेषाहलहलं
हताशेषावद्यं हयवदनम् ईडीमहि महः ॥ २ ॥

svataḥ siddhaṃ śuddha-sphaṭika-maṇi bhūbhṛt-pratibhaṭaṃ
sudhā-sadhrīcībhiḥ dyutibhir avadāta-tribhuvanam
anantais trayy-antair anuvihita-heṣā-halahalaṃ
hatāśeṣāvadyaṃ hayavadanam īḍīmahi mahaḥ 2

समाहारः साम्नां प्रतिपदम् ऋचां धाम यजुषां
लयः प्रत्यूहानां लहरिविततिर् बोधजलधेः ।
कथादर्पक्षुभ्यत् कथककुलकोलाहलभवं
हरत्व् अन्तर्ध्वान्तं हयवदनहेषाहलहलः ॥ ३ ॥

samāhāraḥ sāmnāṃ pratipadam ṛcāṃ dhāma yajuṣāṃ
layaḥ pratyūhānāṃ lahari-vitatir bodha-jaladheḥ
kathā-darpa-kṣubhyat kathaka-kula-kolāhala-bhavaṃ
haratv antar-dhvāntaṃ hayavadana-heṣā-halahalaḥ 3

प्राची सन्ध्या काचिद् अन्तर्निशायाः
प्रज्ञादृष्टेर् अञ्जनश्रीर् अपूर्वा ।
वक्त्री वेदान् भातु मे वाजिवक्त्रा
वागीशाख्या वासुदेवस्य मूर्तिः ॥ ४ ॥

prācī sandhyā kācid antar-niśāyāḥ
prajñā-dṛṣṭer añjana-śrīr apūrvā
vaktrī vedān bhātu me vāji-vaktrā
vāgīśākhyā vāsudevasya mūrtiḥ 4

विशुद्धविज्ञानघनस्वरूपं
विज्ञानविश्राणनबद्धदीक्षम् ।
दयानिधिं देहभृतां शरण्यं
देवं हयग्रीवम् अहं प्रपद्ये ॥ ५ ॥

viśuddha-vijñāna-ghana-svarūpaṃ
vijñāna-viśrāṇana-baddha-dīkṣam
dayā-nidhiṃ deha-bhṛtāṃ śaraṇyaṃ
devaṃ hayagrīvam ahaṃ prapadye 5

अपौरुषेयैर् अपि वाक्प्रपञ्चैर्
अद्यापि ते भूतिम् अदृष्टपाराम् ।
स्तुवन्न् अहं मुग्ध इति त्वयैव
कारुण्यतो नाथ कटाक्षणीयः ॥ ६ ॥

apauruṣeyair api vāk-prapañcair
adyāpi te bhūtim adṛṣṭa-pārām
stuvann ahaṃ mugdha iti tvayaiva
kāruṇyato nātha kaṭākṣaṇīyaḥ 6

दाक्षिण्यरम्या गिरिशस्य मूर्तिर्
देवी सरोजासनधर्मपत्नी ।
व्यासादयोऽपि व्यपदेश्यवाचः
स्फुरन्ति सर्वे तव शक्तिलेशैः ॥ ७ ॥

dākṣiṇya-ramyā giriśasya mūrtir
devī sarojāsana-dharma-patnī
vyāsādayo'pi vyapadeśya-vācaḥ
sphuranti sarve tava śakti-leśaiḥ 7

मन्दोऽभविष्यन् नियतं विरिञ्चो
वाचां निधे वञ्चितभागधेयः ।
दैत्यापनीतान् दययैव भूयोऽप्य्
अध्यापयिष्यो निगमान् न चेत् त्वम् ॥ ८ ॥

mando'bhaviṣyan niyataṃ viriñco
vācāṃ nidhe vañcita-bhāgadheyaḥ
daityāpanītān dayayaiva bhūyo'py
adhyāpayiṣyo nigamān na cet tvam 8

वितर्कडोलां व्यवधूय सत्त्वे
बृहस्पतिं वर्तयसे यतस् त्वम् ।
तेनैव देव त्रिदशेश्वराणाम्
अस्पृष्टडोलायितम् आधिराज्यम् ॥ ९ ॥

vitarka-ḍolāṃ vyavadhūya sattve
bṛhaspatiṃ vartayase yatas tvam
tenaiva deva tridaśeśvarāṇām
aspṛṣṭa-ḍolāyitam ādhirājyam 9

अग्नौ समिद्धार्चिषि सप्ततन्तोः
आतस्थिवान् मन्त्रमयं शरीरम् ।
अखण्डसारैर् हविषां प्रदानैर्
आप्यायनं व्योमसदां विधत्से ॥ १० ॥

agnau samiddhārciṣi sapta-tantoḥ
ātasthivān mantra-mayaṃ śarīram
akhaṇḍa-sārair haviṣāṃ pradānair
āpyāyanaṃ vyoma-sadāṃ vidhatse 10

यन्मूलम् ईदृक् प्रतिभाति तत्त्वं
या मूलम् आम्नायमहाद्रुमाणाम् ।
तत्त्वेन जानन्ति विशुद्धसत्त्वास्
ताम् अक्षराम् अक्षरमातृकां त्वाम् ॥ ११ ॥

yan-mūlam īdṛk pratibhāti tattvaṃ
yā mūlam āmnāya-mahā-drumāṇām
tattvena jānanti viśuddha-sattvās
tām akṣarām akṣara-mātṛkāṃ tvām 11

अव्याकृताद् व्याकृतवान् असि त्वं
नामानि रूपाणि च यानि पूर्वम् ।
शंसन्ति तेषां चरमां प्रतिष्ठां
वागीश्वर त्वां त्वदुपज्ञवाचः ॥ १२ ॥

avyākṛtād vyākṛtavān asi tvaṃ
nāmāni rūpāṇi ca yāni pūrvam
śaṃsanti teṣāṃ caramāṃ pratiṣṭhāṃ
vāgīśvara tvāṃ tvad-upajña-vācaḥ 12

मुग्धेन्दुनिष्यन्दविलोभनीयां
मूर्तिं तवानन्दसुधाप्रसूतिम् ।
विपश्चितश् चेतसि भावयन्ते
वेलाम् उदाराम् इव दुग्धसिन्धोः ॥ १३ ॥

mugdhendu-niṣyanda-vilobhanīyāṃ
mūrtiṃ tavānanda-sudhā-prasūtim
vipaścitaś cetasi bhāvayante
velām udārām iva dugdha-sindhoḥ 13

मनोगतं पश्यति यः सदा त्वां
मनीषिणां मानसराजहंसम् ।
स्वयं पुरोभावविवादभाजः
किङ्कुर्वते तस्य गिरो यथार्हम् ॥ १४ ॥

mano-gataṃ paśyati yaḥ sadā tvāṃ
manīṣiṇāṃ mānasa-rāja-haṃsam
svayaṃ purobhāva-vivāda-bhājaḥ
kiṅkurvate tasya giro yathārham 14

अपि क्षणार्धं कलयन्ति ये त्वाम्
आप्लावयन्तं विशदैर् मयूखैः ।
वाचां प्रवाहैर् अनिवारितैस् ते
मन्दाकिनीं मन्दयितुं क्षमन्ते ॥ १५ ॥

api kṣaṇārdhaṃ kalayanti ye tvām
āplāvayantaṃ viśadair mayūkhaiḥ
vācāṃ pravāhair anivāritais te
mandākinīṃ mandayituṃ kṣamante 15

स्वामिन् भवद्ध्यानसुधाभिषेकाद्
वहन्ति धन्याः पुलकानुबन्धम् ।
अलक्षिते क्वापि निरूढमूलम्
अङ्गेष्व् इवानन्दथुम् अङ्कुरन्तम् ॥ १६ ॥

svāmin bhavad-dhyāna-sudhābhiṣekād
vahanti dhanyāḥ pulakānubandham
alakṣite kvāpi nirūḍha-mūlam
aṅgeṣv ivānandathum aṅkurantam 16

स्वामिन् प्रतीचा हृदयेन धन्यास्
त्वद्ध्यानचन्द्रोदयवर्धमानम् ।
अमान्तम् आनन्दपयोधिम् अन्तः
पयोभिर् अक्ष्णां परिवाहयन्ति ॥ १७ ॥

svāmin pratīcā hṛdayena dhanyās
tvad-dhyāna-candrodaya-vardhamānam
amāntam ānanda-payodhim antaḥ
payobhir akṣṇāṃ parivāhayanti 17

स्वैरानुभावास् त्वदधीनभावाः
समृद्धवीर्यास् त्वदनुग्रहेण ।
विपश्चितो नाथ तरन्ति मायां
वैहारिकीं मोहनपिञ्छिकां ते ॥ १८ ॥

svairānubhāvās tvad-adhīna-bhāvāḥ
samṛddha-vīryās tvad-anugraheṇa
vipaścito nātha taranti māyāṃ
vaihārikīṃ mohana-piñchikāṃ te 18

प्राङ्निर्मितानां तपसां विपाकाः
प्रत्यग्रनिःश्रेयससम्पदो मे ।
समेधिषीरन् तव पादपद्मे
सङ्कल्पचिन्तामणयः प्रणामाः ॥ १९ ॥

prāṅ-nirmitānāṃ tapasāṃ vipākāḥ
pratyagra-niḥśreyasa-sampado me
samedhiṣīran tava pāda-padme
saṅkalpa-cintāmaṇayaḥ praṇāmāḥ 19

विलुप्तमूर्धन्यलिपिक्रमाणां
सुरेन्द्रचूडापदलालितानाम् ।
त्वदङ्घ्रिराजीवरजःकणानां
भूयान् प्रसादो मयि नाथ भूयात् ॥ २० ॥

vilupta-mūrdhanya-lipi-kramāṇāṃ
surendra-cūḍā-pada-lālitānām
tvad-aṅghri-rājīva-rajaḥ-kaṇānāṃ
bhūyān prasādo mayi nātha bhūyāt 20

परिस्फुरन्नूपुरचित्रभानु
प्रकाशनिर्धूततमोऽनुषङ्गाम् ।
पदद्वयीं ते परिचिन्महेऽन्तः
प्रबोधराजीवविभातसन्ध्याम् ॥ २१ ॥

parisphuran-nūpura-citra-bhānu-
prakāśa-nirdhūta-tamo'nuṣaṅgām
pada-dvayīṃ te paricinmahe'ntaḥ
prabodha-rājīva-vibhāta-sandhyām 21

त्वत्किङ्करालङ्करणोचितानां
त्वयैव कल्पान्तरपालितानाम् ।
मञ्जुप्रणादं मणिनूपुरं ते
मञ्जूषिकां वेदगिरां प्रतीमः ॥ २२ ॥

tvat-kiṅkarālaṅkaraṇocitānāṃ
tvayaiva kalpāntara-pālitānām
mañju-praṇādaṃ maṇi-nūpuraṃ te
mañjūṣikāṃ veda-girāṃ pratīmaḥ 22

सञ्चिन्तयामि प्रतिभादशास्थान्
सन्धुक्षयन्तं समयप्रदीपान् ।
विज्ञानकल्पद्रुमपल्लवाभं
व्याख्यानमुद्रामधुरं करं ते ॥ २३ ॥

sañcintayāmi pratibhā-daśā-sthān
sandhukṣayantaṃ samaya-pradīpān
vijñāna-kalpa-druma-pallavābhaṃ
vyākhyāna-mudrā-madhuraṃ karaṃ te 23

चित्ते करोमि स्फुरिताक्षमालं
सव्येतरं नाथ करं त्वदीयम् ।
ज्ञानामृतोदञ्चनलम्पटानां
लीलाघटीयन्त्रम् इवाश्रितानाम् ॥ २४ ॥

citte karomi sphuritākṣa-mālaṃ
savyetaraṃ nātha karaṃ tvadīyam
jñānāmṛtodañcana-lampaṭānāṃ
līlā-ghaṭī-yantram ivāśritānām 24

प्रबोधसिन्धोर् अरुणैः प्रकाशैः
प्रवालसङ्घातम् इवोद्वहन्तम् ।
विभावये देव सपुस्तकं ते
वामं करं दक्षिणम् आश्रितानाम् ॥ २५ ॥

prabodha-sindhor aruṇaiḥ prakāśaiḥ
pravāla-saṅghātam ivodvahantam
vibhāvaye deva sa-pustakaṃ te
vāmaṃ karaṃ dakṣiṇam āśritānām 25

तमांसि भित्त्वा विशदैर् मयूखैः
सम्प्रीणयन्तं विदुषश् चकोरान् ।
निशामये त्वां नवपुण्डरीके
शरद्घने चन्द्रम् इव स्फुरन्तम् ॥ २६ ॥

tamāṃsi bhittvā viśadair mayūkhaiḥ
samprīṇayantaṃ viduṣaś cakorān
niśāmaye tvāṃ nava-puṇḍarīke
śarad-ghane candram iva sphurantam 26

दिशन्तु मे देव सदा त्वदीयाः
दयातरङ्गानुचराः कटाक्षाः ।
श्रोत्रेषु पुंसाम् अमृतं क्षरन्तीं
सरस्वतीं संश्रितकामधेनुं ॥ २७ ॥

diśantu me deva sadā tvadīyāḥ
dayā-taraṅgānucarāḥ kaṭākṣāḥ
śrotreṣu puṃsām amṛtaṃ kṣarantīṃ
sarasvatīṃ saṃśrita-kāmadhenuṃ 27

विशेषवित्पारिषदेषु नाथ
विदग्धगोष्ठीसमराङ्गणेषु ।
जिगीषतो मे कवितार्किकेन्द्रान्
जिह्वाग्रसिंहासनम् अभ्युपेयाः ॥ २८ ॥

viśeṣavit-pāriṣadeṣu nātha
vidagdha-goṣṭhī-samarāṅgaṇeṣu
jigīṣato me kavi-tārkikendrān
jihvāgra-siṃhāsanam abhyupeyāḥ 28

त्वां चिन्तयंस् त्वन्मयतां प्रपन्नस्
त्वाम् उद्गृणन् शब्दमयेन धाम्ना ।
स्वामिन् समाजेषु समेधिषीय
स्वच्छन्दवादाहवबद्धशूरः ॥ २९ ॥

tvāṃ cintayaṃs tvan-mayatāṃ prapannas
tvām udgṛṇan śabda-mayena dhāmnā
svāmin samājeṣu samedhiṣīya
svacchanda-vādāhava-baddha-śūraḥ 29

नानाविधानाम् अगतिर् कलानां
न चापि तीर्थेषु कृतावतारः ।
ध्रुवं तवानाथपरिग्रहायाः
नवं नवं पात्रम् अहं दयायाः ॥ ३० ॥

nānā-vidhānām agatir kalānāṃ
na cāpi tīrtheṣu kṛtāvatāraḥ
dhruvaṃ tavānātha-parigrahāyāḥ
navaṃ navaṃ pātram ahaṃ dayāyāḥ 30

अकम्पनीयान्य् अपनीतिभेदैर्
अलङ्कृषीरन् हृदयं मदीयम् ।
शङ्काकलङ्कापगमोज्ज्वलानि
तत्त्वानि सम्यञ्चि तव प्रसादात् ॥ ३१ ॥

akampanīyāny apanīti-bhedair
alaṅkṛṣīran hṛdayaṃ madīyam
śaṅkā-kalaṅkāpagamojjvalāni
tattvāni samyañci tava prasādāt 31

व्याख्यामुद्रां करसरसिजैः पुस्तकं शङ्खचक्रे
बिभ्रद्भिन्नस्फटिकरुचिरे पुण्डरीके निषण्णः ।
अम्लानश्रीर् अमृतविशदैर् अंशुभिः प्लावयन् माम्
आविर्भूयाद् अनघमहिमा मानसे वागधीशः ॥ ३२ ॥

vyākhyā-mudrāṃ kara-sarasijaiḥ pustakaṃ śaṅkha-cakre
bibhrad-bhinna-sphaṭika-rucire puṇḍarīke niṣaṇṇaḥ
amlāna-śrīr amṛta-viśadair aṃśubhiḥ plāvayan mām
āvirbhūyād anagha-mahimā mānase vāgadhīśaḥ 32

वागर्थसिद्धिहेतोः पठत हयग्रीवसंस्तुतिं भक्त्या ।
कवितार्किककेसरिणा वेङ्कटनाथेन विरचिताम् एताम् ॥ ३३ ॥

vāg-artha-siddhi-hetoḥ paṭhata hayagrīva-saṃstutiṃ bhaktyā
kavi-tārkika-kesariṇā veṅkaṭanāthena viracitām etām 33